Geschiedenis van achternamen in Nederland

horizontal rule

Tot enkele eeuwen geleden waren achternamen in Nederland niet gebruikelijk behalve bij adellijke personen.
Omdat alleen een voornaam, voor de herkenning van de persoon vaak niet voldoende was, werd daar dan een toevoeging aan gegeven die aangaf welke Jan of Marie bedoeld werd. De aard van deze toevoeging varieerde van regio tot regio. In veel streken werd hier het zogenaamde patroniem toegepast, een aanduiding die op de naam van de vader was gebaseerd. Jan, de zoon van Willem, werd dan Jan Willems, en Jan, de zoon van Hendrik, Jan Hendriks.

Om eenheid in de systemen te krijgen, werd in de Napoleontische tijd (1799-1815) besloten dat iedereen die nog geen achternaam had er één moest kiezen, en dat achternamen altijd van vader op kind zouden overgaan. Vaak werd toen een naam ingevuld van waar men afkomstig was. Zo ontstonden onder andere Van Brabant, Van Geel, Van Holsbeeck, Van Aken, Van Brussel...
Ook werden veel (afleidingen van) ambachten of beroepen.
toen vastgelegd in een achternaam, want zo was men immers bekend: De Wachter, Smid, Boer en Bakker.

Aanvankelijk was dit bevel zonder veel daadwerkelijke effectiviteit, maar met de invoering van de burgerlijke stand (18 november 1811) werd het dan toch menens, al werden gedurende geruime tijd nog 'vergeten' mensen van een achternaam voorzien.
De onvrede met de dwang komt tot uitdrukking in namen als Boterkop, Platvoet, Armoedzaaier, Poepjes, Kloot, Naaktgeboren en Zondervan ('van' is een oudfrans woord voor 'naam').

Vanaf deze datum was het zo dat een kind altijd de achternaam van de vader kreeg (als er geen vader bekend was) kreeg het kind de naam van de moeder).

horizontal rule

Beroepsnaam
Onder beroepsnamen verstaat men die familienamen waarvan het voorstadium oorspronkelijk iemands beroep, ambt of rang binnen een beroep aanduidde, dus familienamen als Bakker, Boerrigter en Vaandrager.

Adresnaam
Zeer veel familienamen zijn van toponiemen (aardrijkskundige namen) afgeleid. Deze namen geven aan waar men vandaan kwam (herkomstnamen), welk gebied of landgoed men bezat of beheerde, of welke huizen men al dan niet met bijhorend land in eigendom of huur had.
Bij deze laatste groep duiden de namen tevens aan waar men woonde. (Straatnummers waren immers nog niet ingevoerd!) Dit type naam wordt dan ook wel met de term 'adresnaam' van de herkomstnamen onderscheiden. Herkomstnamen gaan voornamelijk terug op namen van steden, dorpen en landen; adresnamen op microtoponiemen: namen van huizen, velden, waterlopen, straten.

* Adresnamen: Van der Heide, Hordijk, Van der Meulen, Nijdam, Verdonk, Van der Werf
* Boerderijnamen: Aalderink, Bruggink, Joling, Lanting, Lieftink, Oonk, Nijhof, Bronsvoort, Nooitgedagt
* Namen van huizen en herbergen: Bontekoe, Fortuin, Hardebol, Spiegel, Van der Wereld.

Patroniem
Veel familienamen zijn ontstaan uit patroniemen, ook wel vadersnamen genoemd: namen die verwijzen naar de voornaam van iemands vader en zo de familierelatie kenbaar maken. Het achtervoegsel -zoon of -dochter werd afgekort of verbasterd: Hendriksz., Hendriksen, Hendriksdr. Of het werd weggelaten, al dan niet met behoud van de tussen -s: Hendrik(s).
Van de vroege middeleeuwen tot de invoering van de burgerlijke stand in de 19de eeuw werd het patroniem bij persoonsregistratie gebruikt.
Het kwam ook voor dat een kleinkind het patroniem van zijn vader overnam: Pieter Jans(z) Hendriks. De familierelatie werd zo binnen een naam tot drie generaties uitgebreid: zoon, vader, grootvader. 

Toevoeging "ma"
Het is nog steeds onduidelijk hoe dit suffix is ontstaan. Volgens de hypothese die momenteel de meeste voorkeur heeft komt -ma voort uit -monna, de Oudfriese tweede naamval meervoud van 'man'. De naam Bauka Siurdisma in een oorkonde uit 1397 betekent dan 'Bauka van de mensen van Siurd (= Sjoerd)'. Vooral in 1811, toen degenen die nog geen familienaam hadden verplicht werden om er een aan te nemen, werden namen gevormd als Jansma door de zoon van Jan, Brolsma bij de boederijnaam Brol te Hallum, Boersma o.a. door een boer te Ferwerd, Houtsma door een timmerman en Jongsma door de jongste van zeven kinderen.

horizontal rule

Kluiter
Mogelijke herkomst:

bulletVerbastering (verfraaiing) van Kluter
bulletUit Middeleeuws Nederlands: clooter = balspeler, klotenmaker (ballenmaker)?
bulletOf bij een toponiem Kluiter(t), dat zijn naam wellicht aan de kluiten in de grond te danken heeft.
bulletZie ook beroepsnaam en adresnaam.
Vergelijkende namen: Cleuters, Kleuter, Kleuters, Kloters, Klöters, Klötter, Kluiters, Kluter, Klüter, Klütterman(n).

Kluter
Verbastering van Kluiter?
Zie beroepsnaam, adresnaam en patroniem.

Albertema

Betekenis: Zoon van Albert.
Zie patroniem en toevoeging 'ma'.
Vergelijkende namen: Albertsma


Bakker
Zie beroepsnaam.

Oltmans
Naam voor 1810 ook als voornaam gebruikt. Dus Oltmans = zoon van Oltman.
Zie ook
patroniem en toevoeging 'ma'.

horizontal rule